فرصت برای سبز شدن، باز آمده است // در انتـظار فرصـت فــردا نمی شــوم


Admin Logo
themebox Logo
تاریخ:پنجشنبه 4 دی 1393-11:41 ق.ظ

در مسیر باد

                                         «  در مسیر باد  »


                           نقد و بررسی مجموعه شعر « دُر آوا » سروده ی حسین دُرتاج لنگرودی


           نقد ادبی با وجود این که سابقه ی نسبتا" طولانی در ادبیّات ما دارد، امّا متأسفانه در جامعه 

           ادبـی کنونی ما به خوبی مورد استقبال قرار نگرفته است . یک عامل مهم آن به این موضوع

           برمی گردد که ما در نقد در مسیر افراط و تفریط گام برداشته ایم . 

           بسیاری از منتقدین ما به دلیل دوستی با شـاعری یا نویسنده ای فقط و فقط به تحسین  و

          تمجید از آثار وی پرداخته اند یا این که به خاطر غرض ورزی تنها سعی کرده اند شعر شاعر 

          یا نوشته ی نویسنده را بکوبند و ارزش کارهای او را پایین بیاورند؛درحالی که صاحب نظران

          نقد را درلغت جدا کردن دینار و درهم سره از ناسره برشمرده اند و دراصطلاح ادب تشخیص

          محاسن و معایب سخن و نشان دادن خوب و بد اثر ادبـی  دانسته اند . بنابراین نقـد ادبی در 

          صورتی ارزشمند و مفید است که از غرض ورزی به دور باشد و منتقد با بهـره گیری ازآگاهی

          و بینش فراوان ، قضاوت درستی در مورد آثار داشته باشد .

          منتقد واقعی لازم است که به تمامی اصول نقد از جمله نقدهای: لغوی، فنّی، زیبایی شناسی، 

         اجتماعی ، تاریخی ، روان شناسی و ... مسلط باشد . به عبارت سـاده تر باید علاوه بر تسلط 

         بر آثار شـاعر یا نویسنده ، با روحیات و اخلاق و رفتار وی به خوبی آشنا باشد و حتّی نسبت

         به اوضاع محیط وجامعه ای که شاعر و نویسنده در آن زندگی می کند، شناخت کافی داشته 

         باشد .

         این نکته را هم باید بپذیریم که در کشور ما منتقد ادبـی واقعی کم داریم و بیشتر نقـدهایی

         را که در کتاب ها و جراید شـاهد آن هستیم ؛ نقـد ذوقی و تجربـی می باشد . به اعتبار این 

        که منِ نوعی تجربه ی شـاعری یا نویسندگی دارم یا این که از اطلاعات وسیعی در زمینه ی

        ادبیّات برخوردارم ، اقدام به نقد آثار می نمایم .

        با این مقدمه به نقـد و بررسـی مجموعه شعر « دُر آوا »  سـروده ی حسین دُرتاج لنگرودی

        ( متولد 1320 شمسی ) می پردازم ...

این جانب با نام و آثار دُرتاج برای اولین بار حدود بیست و پنج سـال پیش از زبان شـاعر خوب لنگرودی مهدی پیشنماز زاده

آشنا شدم . بعـدها آثار وی را در بعضی از جراید و کتاب ها از جمله مجموعه غزل «  غزاله های غزل »  رحمت موسوی گیلانی مطالعه کردم. امّا آشنایی چهره به چهره با ایشان را در جلسات هفتگی انجمن ادبی« حافظ» لنگرود و سپس درجلسات هفتگی انجمن ادبی فرهنگیان لنگرود داشتم . چیزی که بیش از همه مرا مجذوب شـاعر صمیمی لنگرودی یعنی آقای دُرتاج می نمود؛ متانت و وقار ایشان به همراه غزل های زیبایشان بود .

اولین چیزی که درمجموعه شعر این شاعر توجه ی مرا جلب کرد؛ عنوان زیبایی است که برای این مجموعه انتخاب نموده است .

عنوان « دُر آوا » که بخش اول این عنوان با بخش اول نام خانوادگی شاعر « دُرتاج » مشترک است . یعنی آواها و شعرهایی که مانند مروارید ارزشمند و گرانبها هستند . انتخاب نام مناسب برای اثر به دقت و مهارتـی خاص نیازمند است . عنـوان مناسب علاوه بر آن که بیانگر ذوق و هنرمندی صاحب اثر است ، باعث جلب توجه ی خواننده نیز می شود. چه بسا آثاری با بهره گیری

از عنـوان مناسب به فروش آن چنانی رسیده اند . به هر حال گزینش این عنـوان زیبـا برای مجموعه شعر ، هنرمندی و خوش سلیقگی این شاعر را نشان می دهد .

مجموعه شعر « دُر آوا » شـامل بیست و هفت شعر « شانزده غزل و یازده شعر نیمایی » در 48 صفحه در شمارگان هزار نسخه توسط چاپ قیام رشت در زمستان 1376 انتشار یافته است .

مهارت دُرتاج بیشتر در قالب غزل جلوه گر است . البته باید بپـذیریم که وی در سـرودن شعر نیمایی نیز تسلط بالایی دارد و کاملا" با اصول و قواعد شعر نو آشنا است .

از شـانزده غـزل این مجموعه ، شش غزل در وزن عروضـی « مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن » یعنی بحـر مجتث مثمن مخبون محذوف است که دکتـر تقی وحیدیان کامیار از عروض دانان برجسته ی کشورمان ، طی بررسـی ها و تحقیقاتی این وزن را پُر

کاربردترین  وزن شعر فارسی دانسته اند . پنج غزل دیگـر این مجموعه در وزن عروضـی « مستفعلن مفاعل مستفعلن فعل »

می باشد که طبق نظر دکتر وحیدیان دومین وزن پُرکاربرد شعر فارسی است . به این ترتیب باید گفت که یازده غزل از شانزده غزل این مجموعه در اولین و دومین اوزان پُرکاربرد شعر فارسی سـروده شـده اند . جالب این که نُه شعر از یازده شعر نیمایی جناب دُرتاج در وزن « مفاعلن فعلاتن » یعنی مجتث مخبون است . این موضـوع نشان می دهد که دُرتاج دلبستگی خاصی در سرودن شعرهایش در بحر مجتث مخبون دارد . به عبارتی دیگر باید گفت که این وزن عروضی ملکه ی ذهن شاعر شده است . دُرتاج اعتقاد و علاقه ی خاصی هم به آوردن ردیف در شعر دارد . از شانزده غزل این مجموعه ، پانزده غزل دارای ردیف است . حتّی از ردیف های بلند هم بهره گرفته است . به مطلع چند غزل وی که دارای ردیف بلند است توجه کنید :

آتش به سرو بیشه ی خود می زنیم ما             این تیشه را به ریشه ی خود می زنیم ما          غزل « جنون »  -  ص 5                                             

صـدای پای تو می آید ای بهـار ، بیا               به سـر هوای تو می آید ای بهـار ، بیا          غزل « ای بهار ، بیا  - ص 6   

 تو را کمال و جمال است ؟ بیشتر باشد             هزار گونه مجال است ؟ بیشتر باشـد

                                                                                                               غزل « خواب و خیال »   -  ص 11

آوردن ردیف موسیقی و آهنگ شعر را افزون می کند و علاوه بر آن کمک می کند تا مفاهیم مورد نظر شـاعر راحت تر و بهتر

 به مخاطب انتقال پیدا  کند . البته باید اذعان نمود که ردیف و قافیه به طـور طبیعی در اشعار دُرتاج جا گرفته اند و هیچ گونه تصنعی در آوردن آن ها دیده نمی شـود . برخـی فکـر می کنند که آوردن ردیف به ویژه ردیف های بلند ، کار شـاعر را برای سـرودن آسـان می کنـد ، در حالی که عکس این موضـوع صـادق است . هر چه ردیف طولانی تر باشد ، کار شـاعر به خاطر محدودیت در وزن عروضی مصراع یا بیت سخت می شـود و نیـاز به مهارتی دوچندان دارد تا شـاعر از پسِ آن برآید . دُرتاج

نیز در این زمینه مهارت بالایی به خرج داده است .

وی در شعرهایش از لحاظ زبانی هم به زبان شعری شاعران گذشته توجه دارد و هم به زبان شعری شاعران امروز . بد نیست به تعدادی از ترکیبات تازه و بدیع و نسبتا" تازه در اشعار او نگاهی داشته باشیم :

آفتاب نوشیدن، دوردست کبود ، علف خواب، غنچه ی ذوق ، روح چمن ، بلور صبح ،آینه ی ماه ، سایه سار عقل، چشم آفتاب ،

قلعه ی آغوش ، سبزه های خیال، صلای مبهم ، صلای آبی ، ناف خیابان ، ولایت شب، خیال آبی پرواز، ماران عینکی ، باغ باور ، قریه ی ترسو ، شمال سبز نگاه ، غم کبود خلیج ، مدار معلق عجب و ...

در کنار این ترکیبات ، به ترکیبات کلیشه ای و واژگان کهن نیز برخورد می کنیم :

باغ محبت، مرغ زار، مرغ اندیشه ، امید وصل ، مرز جنون، کویر تفته ، خاکدان تیره ، شوره زار خرد، موج بحر جنون ، دفتر گل ،

 همای سعادت ، خواب گران ، بحر خیال ، شعله های جهل ، سنگ کدورت ، رگ تاریخ ، مکافات عمل ، دوشین ، هجرت ، ساقی ، جور ، اندرین ، وندران و ...

حتُی در اشعار او به تعبیرات دست چندم که اغلب آن ها کنایه یا ضرب المثل هستند نیز برمی خوریم :

تیشه به ریشه ی خود زدن ، سنگ به شیشه ی خود زدن ، جام با همدم خود زدن ، آب از سـر گذشتن ، سر به زانوی غم بودن

و ...

آتش به سرو بیشه ی خود می زنیم ما                این تیشه را به ریشـه ی خود می زنیـم ما

گرگ همیم و آفت جان های یکـدگر                سنگ از جنون به شیشه ی خود می زنیم ما        غزل « جنون »  -  ص 5                                                                                         

بعضی از بیت های غزل ها را به عنـوان شـاه بیت و برخی از بنـدهای اشعار نیمایی این مجموعه را می توان شـاه بند نامیـد . بیت ها و بندهایی که بیانگر خلاقیت شاعر است . شاعر در این بیت ها و بندها هنرنمایی به خرج داده است و تابلوهای زیبایی

را در پیش چشم خواننده به تصویر می کشد :

قلم به دست گرفتم به قصد وصف لبت               به روی صفحه ی کاغذ چرا شکر جاری است ؟        غزل « عطر عبور »  -  ص 7                                                                         

تا بنگری که عشق تو با هستی ام چه کرد         طوفان نوح تاختـه بر کاه می کشم                 غزل « تصویر »  -  ص 15                                    

دُرتاج را ز بخت گران خواب خویشتن               مستأصلی که گم شده در آه می کشم          غزل « تصویر »  -  ص 16                                                                     

در چشم من خیال تو تصویر می شود                قو ، آشیانه بر سـر دریا گذاشته  غزل « هوای هجرت »  -                                                                                 

از گل مپرس قصه ی پژمردنش که خار              دارد حضور و بر دهنش پا گذاشته     غزل « هوای هجرت »  -  ص 20                                                                                                                                                                                 

قطره ای مانده به مردابم و دردی است سکون       آتشم می زند اندیشه ی دریای کسی   غزل « نگین سحری »  -  ص 2                                                                                  

زمین پاک و سخی سخت سخت عاشق بود /  و باز حامله از جفت خوب خویش ، بهار   شعر نیمایی « برای دیدن ... »  -  ص 32

                                                                                                                                                                                                                                      وزآفتاب / چراغی همیشه / وام کنیم        شعر نیمایی « سیصد و شصت »  -  ص 37

و خانه ها  / ز دوردست کبود آفتاب می نوشند                 شعر نیمایی « سیصد و شصت »  -  ص 41  

گاهی محیط زندگی شاعر بر روی شاعر تأثیر شگرفی می گذارد و ما این تأثیر را در آثاربسیاری از شاعران در مناطق مختلف کشور مشاهده می کنیم . دُرتاج نیز با محیط زندگی خود یعنی شمال ارتباط تنگاتنگی دارد و با پدیده های طبیعی پیـوندی نزدیک ایجاد می کند . به عبارت دیگر صبغه ی محلی « رنگ بومی » در اشعار او با آوردن واژگانی چون : جنگل ، کوهستان ، شمال ، مزرعه ، سبز ، چشمه ، دریا ، موج و ... نمود خاصی دارد :

هوای پر زدن و رفتن / هوای جنگل و کوهستان / هوای دیدن / هوای خواندن / بهار / آه / چه زیباست در بهار ، رهایی / رها شـدن / میـان مزرعه های شمال سبز / و چشمه های زلالی که پاک می جوشند / رها شـدن و گذشتن / ز کوه تا دریا / چو زورقی ، که ، سبکبال /  به روی موج نشستن / به اوج اوج رسیدن / بهار / آه / چه خوب است .../ پرنده قفل قفس را که دید ،

آه کشید                         شعر نیمایی « رهایی در بهار »  -  ص 31

در شعر نو شاعران معاصر همچون اخوان ثالث ، فروغ فرخزاد ، احمد شاملو ، سهراب سپهری و ... تکرار مصراع یا حتّی بنـد

 را به وفور می بینیم . تکرار مصراع یا بند معمولا" برای تأکید و اهمیت دادن به موضوع یا این که جهت زیبایی آن می باشد .

گاهی اوقات شـاعر احساس می کنـد که مصراع یا بنـدی از از شعر او زیبایی خاصی دارد و خواننده با دیدن یا شنیدن آن ، احساسات و عواطفش به هیجان می آید یا در ذهن خواننـده به یادگار باقی می ماند . به همین دلیل آن را چنـد بار در میان

شعر تکرار می کند . این تکرار مصراع و بند را در شعرهای نیمایی دُرتاج بسیار مشاهده می کنیم. حتّی در بعضی از شعرهای

خود بنـد آغازین را در بنـد پایانی تکرار می کنـد و نوعـی ردالمطلع به وجود می آورد . به نمـونه ای از تکرار بنـد در شعر

« خاطره» ی دُرتاج توجه کنید :

نیلـی ژرفای چشمانت / خود سـرابی بود یا خوابی / دیدمت معصوم / از نگاهت بر رخت از شـرمساری رنگ / قلعه ی آغوش گرمت باز / حربه اینجا / تیـر نه / شمشیر نه / نیرنگ / آه ای زیبـاترین دریا / قلعه اینک سخت از غفلت پشیمان است / آب

از سرچشمه آلوده است / وندران ژرفای نیلی رنگ دیگر بار / هیچ ماهی تن نمی شوید / نیلی ژرفای چشمانت / خود سـرابی

بود یا خوابی                    شعر نیمایی « خاطره »  -  ص 25

در شعر نیمایی « گلی که از خاک است » مصراع « نشسته در دل من یاری » شش بار تکرار شده است .    

کاربرد صـورخیال نیز در اشعار دُرتاج چشمگیر است . او در اشعار خود بیش از همه از آرایه های : تشبیه ، تشخیص ، تضاد ، جنـاس ، تلمیح ، مراعات نظیـر ، استعاره ، واج آرایی ، عکس ، ضـرب المثل و ... استفاده کرده است . برای نمـونه به غـزل

« خاکسار »  نگاهی بیندازیم که در سراسر آن آرایه های تشبیه و تضاد خودنمایی می کند :

دلم به رهگذرش خاکسـار را ماند                       مسافری که سراپا غبـار را ماند

به کام عاشق خود گاه هست و گاهی نیست         به شیوه دلبـر ما روزگار را ماند

چه بُرده ای دل ما را ؟ تو نیز می بازی              که زندگانی انسان قمار را می ماند

به ضرب سنگ کدورت نشاید آلودن            دلی که پاک تر از چشمه سار را ماند

چراغ خانه ی من باش ای فرشته خصال             که روز روشن من شام تار را ماند

تو راحت دل دُرتاج می توانی بود                         بیا وجود تو صد شاهکار را ماند 

استفاده ی مناسب و به جا از ضرب المثل ها علاوه بر تفهیم بهتر مطالب به خواننده، زیبایی اشعار را از جنبه محتوایی مضاعف نموده است . در بیت اول غزل « جنون » به ضرب المثل « از ماست که بر ماست » ، در بیت اول غزل « آبم ز سرگذشت ... » به

به ضرب المثل « آب از سرگذشتن » و در شعر نیمایی « خاطره » به ضرب المثل « آب از سرچشمه آلوده است » اشـاره دارد :

آتش به سرو بیشه ی خود می زنیم ما            این تیشه را به ریشه ی خود می زنیم ما   غزل « جنون »  -  ص 5                                              

آبم ز سر گذشت به ساحل نمی رسم               من آن مسافرم که به منـزل نمی رسم      غزل « آبم ز سر گذشت ... »  -  ص 14                                                     

آه ای زیباترین دریا / قلعه اینک سخت از غفلت پشیمان است / آب از سرچشمه آلوده است ...    شعر نیمایی « خاطره »  -  ص 25                                                                                     

جان مایه ی اشعار دُرتاج عشق است . عشق همچون خونی در رگ های شعر او جریان دارد . به جرأت می توان گفت که هفتاد

 الی هشتاد درصد شعرهای دُرتاج را موضوع عشق دربرگرفته است . با این توضیح باید گفت که او در اشعارش با فقـر اندیشه مواجه است و ما تنوع موضوع را در اشعار او نمی بینیم . موضوعات محوری در غزل ها و اشعار نیمایی او عبارتند از :

توصیف معشوق و امید به وصل او ، بی مهری و بی وفایی دلدار « معشوق » ، وجود معشوق که همچون چراغ خانه و راحت دل شاعر است، معشوق دست نیافتنی است و شاعر اسیرخواب و خیال ، سراب و دروغین بودن نگاه معشوق ، معشوق را به خواب دیدن هم سعادت است ،  این که دل هر بار یک سـازی می زند و انگار شاعر را به دردسر انداخته است ، آمیخته بودن زندگی شـاعر با رنج و اندوه و این که هر بلایی بر سـرمان می رسـد ؛ از خودمان است ، در توصیف مقـام مادر ، اشـاره به کار از کار گذشتن ، ملول بودن شاعر از روزگار « از خویش و بیگانه » ، حسد نبردن به روزگار خوش دیگـران ، گذر عمـر و بهره نگرفتن

از دوران جوانی «  نماندن ذوق و حالـی در زندگی » ، کسی یار و یاور شـاعر نیست و به فریادش نمی رسد ،  گله ی شـاعر از

خود و این که کسی به فکر دیگـری نیست ،  رفتـارهای تصنعی بعضی از افراد ، وجود نفاق و فتنه بین انسان ها و به خون هم تشنه بودن ، آمدن فصل بهـار و رها شـدن در کوه و دشت و جنگل ، دل شکستگی شـاعر در کنـار طبیعت زنده و شـاداب ، روزگارخوشی نداشتن یا سرگردانی در زندگی ، داشتن ایده از سوی شاعر ولی ناامید از قدم گذاشتن در راه و ...

برخی اشکالات دستوری و نگارشی نیز در اشعار دُرتاج به چشم می خورد؛ از جمله : در غزل« جنون» که شاعر از ردیف بلند

«  خود می زنیم ما » بهره برده است ؛ با توجه به شناسه ی « یم » ، آوردن ضمیر « ما » ضرورتی ندارد :

آتش به سرو بیشه خود می زنیم ما              این تیشه را به ریشه ی خود می زنیم ما            غزل « جنون »  -  ص 5                                                                                                  

در بیت پایانی غزل « جنون » ، نهاد ( دُرتاج ) مفرد است ولی به صورت اول شخص جمع آمده است :

دُرتاج هم پیاله ی رنج است باز جام             با همدم همیشه ی خود می زنیم ما               غزل « جنون »  -  ص 5                                                                                                                   

در غزل « تجاهل العارف » گله و شکایت شـاعر از دلدار « معشوق » انفرادی است در حالی که از ردیف « ندانیم » به صورت

اول شخص  جمع استفاده کرده است : 

دلدار چو دیـروز چرا نیست ، ندانیم                 از چیست ، ندانستم و با کیست ، ندانیم

در میزنمش ، وا نکند در ، چه شد او را !           گر هست مگر خفته و گر نیست ، ندانیم        غزل « تجاهل العارف »  -  ص 19                                                                                           

در مصراع اول غزل « دیرخو » ، واژه ی « که » زاید است و برای پُر کردن وزن شعر آمده است :

چو نی ام که خشک و تشنه نه سرم نه سایبانی                چه کنم که زحمت من نکشید باغبانی             غزل « دیرخو »  -  ص 22                                                                                                                 

در بعضی از بخش های اشعار ، حشو « تکرار زاید » به چشم می خورد . البته تعداد آن ها اندک است :

در کار ناموفق و در پیشه ناقصیم             تا پشت پا به پیشه ی خود می زنیم ما

                                                                                                                         غزل « جنون »  -  ص 5

در این بیت « در کار ناموفق بودن » معادل « در پیشه ناقص بودن » است . بنابراین یکی از این دو عبارت حشو است .

ز انتظار و صبوری ملول و دلتنگم             مرا ارادت حال است ، بیشتر باشد      غزل « خواب و خیال »  - ص 11                                                                                                        

در مصراع اول دو واژه ی « ملول » و « دلتنگ » مترادف هم هستند .  

سخن پایانی این که :

تسلط بر اصـول و قواعد شعر و شاعری ، بهره بردن از زبانی روان و شیوا ، کاربرد ترکیبات و تعبیرات زیبـا و خوش آهنگ ،

توجه  به عناصر خیال در شعر و ... از ویژگی های اشعار حسین دُرتاج لنگرودی است .

 

عباس رسولی املشی


  چاپ شده در :  

  روزنامه نسیم ( صفحه ردّپای باران ) - شماره 4521 - تاریخ 16 / 10 / 1393




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

نوع مطلب : مقاله 

تبادل لینک پربازدید
دوشنبه 8 دی 1393 03:47 ب.ظ
سلام مطالب خوبی داری اگه دوست داری وبلاگ رو تبلیغ کنی به وب من بیا و لینک وبلاگتو ثبت کن تا رتبت بره بالا
داوود خانی
جمعه 5 دی 1393 11:37 ق.ظ
درود فراوان شاعر گرامی
نقد رسا و بسیار زیبایی بود بر مجموعه شعر حسین دُرتاج لنگرودی
پاینده باشید
پاسخ عباس رسولی املشی : سلام دوست عزیز
شما همواره نسبت به بنده لطف داشته و دارید .
توفیق رفیق راهتان باد .
خرید مانتو
پنجشنبه 4 دی 1393 08:00 ب.ظ
سلام به فروشگاه خرید اینترنتی پستی مانتو مجلسی شیک ارزان زنانه من یه سری بزنید و در صورت دوس داشتن لینکمون کنید
تبادل لینک
پنجشنبه 4 دی 1393 12:38 ب.ظ
سلام تبادل لینک میکنی فقط چند ثانیه طول میکشه همه وبلاگ نویسها هستن
tala
پنجشنبه 4 دی 1393 12:20 ب.ظ
آپم و آماده ثبت لینک شما در پیوندهای وبلاگم
مهرنوش
پنجشنبه 4 دی 1393 11:49 ق.ظ
فقط چند روزه وبلاگم رو راه اندازی کردم ، موضوع وبلاگ من یکم اختصاصیه ، یعنی فقط با وبلاگ های پر محتوا مثل وبلاگ تو تبادل لینک می کنم . اینجوری هم بازدید تو زیاد میشه و هم بازدید من.

ممنون میشم یه سر بزنی و باهام تبادل لینک کنی
شهاب
پنجشنبه 4 دی 1393 10:58 ق.ظ
سلاااااااااااااااااااااام
خوووووووبی؟
مطالب وبت جالب بودن.

اومدم ازت دعوت کنم یه سری هم به وب من بزنی مطمئن باش پشیمون نمیشی
.★/(,"♥♥(".)★★
..★/♥★★/█★★
.★_| |_★._| |_ ★
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.